است و مدلول آن انجام دادن همه واجبات و ترك تمامى محرّمات را شامل مىشود . « 1 » به عبارت ديگر ، « جاهدوا » يعنى : همهء آن‌چه را كه خداوند به شما فرمان داده است ، امتثال كنيد ؛ و از همه آن‌چه كه نهى فرموده ، دورى گزينيد . از اين رو ، معنى واژه « دين » مندرج در آيه نيز ظهور در كلّ احكام و تكاليف دارد و فقط به حكم ويژهء جهاد دلالت ندارد . پس از آن كه روشن شد احتمالات اوّل و دوّم به دليل ايرادهايى كه بر آنها وارد است ، ضعيف مىباشند ، بايد به احتمال سوّم مراجعه . از سوى ديگر ، از آنجا كه خطاب موجود در ذيل آيه شريفه - فرمان به اقامه نماز ، دادن زكات و پناه‌بردن به خداوند - به عموم مردم است ، روشن مىشود كه خطاب در « جاهدوا » عام مىباشد . در مقابل ، كسانى كه خطاب « جاهدوا » را مختصّ به ائمّه معصومين عليهم السلام دانسته‌اند ، آيه را به اين صورت معنا كرده‌اند كه خداوند مىفرمايد : شما ( ائمّه اطهار عليهم السلام ) از آنجا كه داراى منصب امامت - كه منصب بسيار عظيمى است - مىباشيد ، بايد در راه خدا جهاد كنيد . در اين صورت ، « هُوَ اجْتَبَل - كُمْ » به منزلهء تعليل براى ماقبل است و علّت جهاد را بيان مىكند . يعنى : خداوند به ائمه عليهم السلام مىفرمايد : چون شما را از ميان مردم برگزيدم و امتيازى براى شما قرار دادم ، مسؤوليت شما با تكليف عامّه مردم تفاوت مىكند . نكته سوّم : آن است كه « ما » در « مَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِى الدّينِ مِنْ حَرَجٍ » نافيه است ؛ بنابراين ، معناى اين قسمت از آيه چنين مىشود : خداوند احكام حرجى را از مؤمنان برداشته است ؛ نه آن كه مرفوع ، موضوعات حرجى باشد . « مِن » نيز زائده بوده و براى قوّت تأكيد آمده است ؛ چرا كه تأكيد « من حرج » در عموميّت بيشتر است . در مورد اين‌كه كلمه « عليكم » آيا به « جعل » متعلّق است ، يا به « حرج » و يا به يكى از افعال عامّه ؟ ، اختلاف است ؛ هم‌چنين اكثر مفسّرين « حقّ جهاد » را به نيّت درست و خالص تفسير نموده‌اند .

--> ( 1 ) . شيخ طوسى ، تفسير التبيان ، ج 7 ، ص 305 ؛ فضل بن حسن الطبرسى ، مجمع البيان فى تفسير القرآن ، ج 8 - 7 ، ص 97 ؛ السيّد محمد حسين الطباطبائى ، الميزان فى تفسير القرآن ، ج 14 ، ص 411 .